ขนบธรรมเนียม หมายความว่า แบบอย่างที่นิยมกันมา
ขนบธรรมเนียม หมายความว่า จารีตประเพณี ที่วางเป็นระเบียบแบบแผนไว้แล้ว
เท่าที่ผู้เขียนยกชื่อเรื่องนี้ มาแสดงความคิดเห็น ก็เนื่องมาจากขนบธรรมเนียมประเพณีที่เห็นๆ สัมผัสได้จากกิจกรรมที่ปฏิบัติและแสดงออก ในบางเรื่องดีกว่าและมากกว่าสถานที่อื่นๆ ในเมื่อเป็นเช่นนี้ ความแตกต่างที่ดีกว่า และมากกว่า มาจากสาเหตุใดกันแน่ อันเกิดกับจังหวัดกำแพงเพชร น่าคิด (และน่าอิจฉา)
มนุษย์ในเขตจังหวัดกำแพงเพชรมีตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์
จากหลักฐานทางโบราณคดีที่แสดงถึงการอยู่อาศัยของมนุษย์ ในเขตจังหวัดกำแพงเพชร พบว่ามีมาแล้วตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ เช่น แหล่งโบราณคดีเขากะล่อน อ.ขาณุวรลักษบุรี พบเครื่องมือหินขัดแบบต่างๆ เครื่องปั้นดินเผาและโครงกระดูก แหล่งโบราณคดีบ้านคลองเมือง กิ่งอำเภอโกสัมพีนคร พบเศษขี้แร่ (ตะกรัน) ที่เหลือจากการถลุงโลหะ แวดินเผา (ดินเผาเจาะรูตรงกลาง เป็นอุปกรณ์ปั่นด้ายในสมัยโบราณ) และขวานหินขัดแบบมีบ่า เป็นต้น
ที่เมืองโบราณไตรตรึงษ์ บนฝั่งตะวันตกของแม่น้ำปิง จากการขุดค้นทางโบราณคดี ได้พบโบราณวัตถุเก่าถึงวัฒนธรรมทวารวดี (พุทธศตวรรษที่ 12-16) เป็นจำนวนมาก เช่น ลูกปัดแก้ว ชิ้นส่วนตะเกียงดินเผา เป็นแบบที่พบโดยทั่วไป ตามแหล่งชุมชนสมัยทวารวดีในเขตภาคกลาง ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา หลักฐานดังกล่าวได้แสดงถึงการเป็นที่ตั้งชุมชนบนเส้นทางคมนาคมโบราณ ระหว่างบ้านเมืองในที่ราบลุ่มภาคกลางกับชุมชนอยู่ทางเหนือในท้องที่จังหวัดลำพูนหรือหริภุญชัย
กำแพงเพชรอุดมไปด้วยทรัพย์ในดินสินในน้ำ
หากจะพูดถึงลักษณะภูมิประเทศกันแล้ว ตามสภาพทางภูมิศาสตร์ของกำแพงเพชร เป็นพื้นที่ราบลุ่มของแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบน ซึ่งเป็นบริเวณแม่น้ำปิงไหลลงสู่ที่ราบเจ้าพระยา น้ำในแม่น้ำปิงได้พัดพาตะกอนมาทับถมจนเกิดเป็นดินดอนสามเหลี่ยมรูปพัดลาดเอียงลงสู่แม่น้ำยมและแม่น้ำน่าน จากแนวอำเภอลานกระบือ ไปจนถึงอำเภอขาณุวรลักษบุรี จะมีหนองบึงร่องน้ำอยู่มากมาย ซึ่งตามลำคลองที่ไหลจากภูเขาทางทิศตะวันตกลงสู่แม่น้ำปิง เช่น คลองสวนหมาก คลองขลุง เป็นต้น
การประกอบอาชีพของประชาชนส่วนใหญ่ ประมาณร้อยละ 80 ด้านกสิกร รองลงไป คือ ปศุสัตว์ และการประมง สำหรับการเหมืองแร่และเหมืองหินซึ่งจังหวัดกำแพงเพชร มีทรัพยากรแร่ธาตุเป็นจำนวนมากที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจ โดยเฉพาะน้ำมันดิบที่อำเภอลานกระบือ และหินอ่อน ที่อำเภอพรานกระต่าย นับว่า เป็นรายได้อันดับสองของมูลค่าผลิตภัณฑ์รวมของจังหวัดเชียวละ จะบอกให้
การอพยพประชากรภาคอื่นๆ มาลงหลักปักฐาน
กลุ่มคนในท้องถิ่นเดิมของกำแพงเพชร มีลักษณะทางสังคมเป็นแบบสังคมเกษตรกรรม พูดภาษาไทยภาคกลาง โดยตั้งถิ่นฐานอยู่อย่างกระจัดกระจาย มีการติดต่อในทางตรงแบบตัวต่อตัว มีความสัมพันธ์แบบเครือญาติ นับถือลำดับอาวุโส มีคุณธรรมและศาสนาพุทธเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวในการควบคุมความประพฤติของคนในสังคม และโดยที่จังหวัดกำแพงเพชรมีการอพยพประชากรจากภาคอื่นๆ เข้ามาตั้งถิ่นฐานทำมาหากิน กลุ่มที่อพยพมาใหม่ จะมีระเบียบ ประเพณีเฉพาะกลุ่มของตัวเองที่เห็นได้ชัดเจน เช่น กลุ่มคนอีสาน กลุ่มชาวล้านนา กลุ่มลาวโซ่ง เป็นต้น
นอกจากนั้น จังหวัดกำแพงเพชรยังมีประชากรชาวไทยภูเขาเผ่าต่างๆ ได้แก่ ม้ง เย้า กะเหรี่ยง มูเซอ ลีซอ ซึ่งกระจัดกระจายอยู่ตามที่ราบและหุบเขาในเขตพื้นที่อำเภอคลองลาน คลองขลุง และขาณุวรลักษบุรี
ขนบธรรมเนียมประเพณีที่ดีงาม
กำแพงเพชรเป็นเมืองที่มีประวัติศาสตร์ความเป็นมายาวนาน จึงมีมรดกทางขนบธรรมเนียมประเพณีที่ปฏิบัติสืบทอดกันมาช้านาน ประเพณีดั้งเดิมที่น่าสนใจ เช่น
วันมาฆบูชา ตรงกับวันเพ็ญกลางเดือนสามของทุกปี มีงานนมัสการพระพุทธบาทจำลองที่วัดเสด็จ อำเภอเมือง มีงานนมัสการพระบรมธาตุที่วัดพระบรมธาตุ ตำบลนครชุม
ประเพณีตรุษไทย ตรงกับวันสิ้นเดือนสี่ของทุกปี ชาวบ้านเรียกกันว่า วันตรุษ วันแรม 14 ค่ำ เวลาเย็นจะมีการก่อพระเจดีย์ทรายตามวัดต่างๆ เสร็จแล้วพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ รุ่งขึ้นเวลาเช้ามีการทำบุญตักบาตร เวลากลางคืนมีการละเล่นพื้นบ้าน เช่น พวงมาลัย เข้าเจ้าเซ็น เข้าอีจู้ เล่นแม่ศรี มอญซ่อนผ้า เป็นต้น
ประเพณีสงกรานต์ วันที่ 13, 14 และ 15 เมษายน เป็นเทศกาลวันสงกรานต์ ประชาชนมีการทำบุญ และสนุกสนานกันทั่วไป มีกิจกรรมและพิธีกรรมต่างๆ ได้แก่ การก่อพระเจดีย์ทราย การทำบุญตักบาตร มีการสรงน้ำพระพุทธรูป รดน้ำดำหัวผู้สูงอายุ เพื่อเป็นการขอศีลขอพรจากผู้ใหญ่ที่เคารพนับถือ มีการแห่ผ้าไปห่มพระบรมธาตุนครชุม
วันวิสาขบูชา ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 6 มีการก่อพระเจดีย์ทรายที่วัดเสด็จ ตำบลในเมือง และตามวัดอื่นๆ บางวัดก่อพระเจดีย์ข้าวเปลือก ในเทศกาลนี้ตามวัดจะจัดให้มีเทศน์เรื่องพระปฐมสมโภช 20 กัณฑ์ ทั้งกลางวัน กลางคืน จนจบ
วันปุริมพรรษา ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 ประชาชนพากันไปทำบุญที่วัด ถวายผ้าสบง หรือผ้าจำพรรษา และผ้าอาบน้ำฝน โดยเรียกกันว่า “เทศน์ 3 วันยก”
เทศกาลบุญมหาชาติ ตรงกับวันขึ้น 14 ค่ำ เดือน 10 จัดให้มีการเทศน์คาถาพัน และในวันขึ้น 15 ค่ำ มีเทศน์มหาชาติ เรื่องพระเวสสันดรชาดก ทำนองหลวง ทั้ง 13 กัณฑ์
เทศกาลบุญบาตรข้าวต้ม ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 จัดให้มีการเทศน์คาถาพันที่วัดเสด็จ รุ่งขึ้นทำบุญตักบาตรข้าวต้มลูกโยน ข้าวต้มมัด และมีเทศน์มหาชาติชาดก 13 กัณฑ์ เช่นเดียวกับเทศกาลบุญมหาชาติ เทศกาลนี้เรียกว่า “บุญบาตรข้าวต้ม หรือ บุญปวารณาพรรษา”
พิธีทอดผ้าป่าแถวและลอยกระทง ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 1 ประเพณีการทอดผ้าป่าของชาวจังหวัดกำแพงเพชร มีวิธีปฏิบัติแตกต่างจากภาคอื่นๆ คือ ใครอยากจะทอดเมื่อไรก็ทอดเอา พุทธศาสนิกชนจะถวายเครื่องปัจจัยไทยทานตามศรัทธา บรรจุชะลอมหรือภาชนะอื่นๆ ซึ่งเห็นว่าเหมาะสมไปวางเรียงแอบไว้ข้างพุ่มไม้ที่ทางวัดปักไว้เป็นแถว (จึงเรียกว่าผ้าป่าแถว) จุดธูปเทียนบูชา พอถึงเวลาอันสมควรทางวัดก็จะให้บรรดาผู้ที่เป็นเจ้าของผ้าป่ามาจับฉลากรายนามพระภิกษุที่ได้รับนิมนต์ไว้ แล้วนำนามพระที่ได้ไปปิดไว้ที่ผ้า ต่อจากนั้นพระภิกษุจะชักผ้าตามชื่อฉลากของท่าน เมื่อเสร็จจากการทอดผ้าป่าแถวแล้ว ทุกคนก็มุ่งไปสู่แม่น้ำปิง เพื่อประกอบพิธีลอยกระทงต่อไป
พิธีสารทไทยกล้วยไข่ จัดขึ้นในช่วงเทศกาลวันสารทไทย ตรงกับสิ้นเดือนสิบ หรือแรม 15 ค่ำ เดือน 10 ประเพณีทำบุญสารท มีมาแต่ครั้งพุทธกาล เป็นการทำบุญในเวลาที่ต้นข้าวออกรวงเป็นน้ำนม การทำพิธีก็เพื่อเป็นการรับขวัญรวงข้าว และให้เป็นฤกษ์สิริมงคลแก่ต้นข้าวในนาด้วย ในปัจจุบันเมื่อถึงวันสารท มีการตักบาตรถวายภัตตาหารแด่พระภิกษุสงฆ์ โดยเฉพาะการกวนกระยาสารท เพื่อรับประทานกับกล้วยไข่ อันเป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดกำแพงเพชร
ประเพณีการละเล่น การละเล่นพื้นเมืองเดิมและการละเล่นปัจจุบัน ที่ยังปรากฏให้เห็นอยู่บ้าง ได้แก่ การเล่นระบำ ลูกช่วง นางด้ง แม่ศรี คล้องช้าง มอญซ่อนผ้า ลิเก รำวง เพลงฉ่อย การละเล่นเหล่านี้นิยมเล่นกันในวันตรุษ คือ สิ้นเดือน 5 เริ่มเล่นก่อนสิ้นเดือนจนถึงขึ้นเดือนใหม่ เล่นในช่วงเย็น และเวลากลางคืน
จะเห็นได้ว่าขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวกำแพงเพชร ได้กำหนดไว้ครบวันนักขัตฤกษ์ของไทยทั้งปี นับว่าเป็นตัวอย่างที่ดีงาม ที่จังหวัดและวัดอื่นๆ จะได้ยึดถือเป็นตัวอย่าง อันเป็นการจรรโลงพระพุทธศาสนา ตลอดจนยังความสามัคคีให้เกิดขึ้นในสังคมไทยด้วย
ขนบธรรมเนียมสืบไว้ โบราณ
ตกทอดบรรพชนกาล ก่อเกื้อ
กำแพงเพชรแพร่งาน บุญศาสน์
สิริมงคลชนโอบเอื้อ เอ่ยอ้างทางธรรม
(พรโสภา ร้อยกรอง)